Annet de Ruiter is in 2020 afgestudeerd aan de Mime opleiding van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Dit gesprek vond telefonisch plaats op 28 juni 2020 en gaat onder andere over Annet’s afstudeervoorstellingen, de thema’s waar ze graag mee werkt en haar gedachten over de relatie tussen theater en de samenleving. Credits foto: Bart Grietens.

Waar ging je afstudeervoorstelling over?

Ik heb een voorstelling gemaakt vanuit feministisch oogpunt, waarin ik een modern scheppingsverhaal op de vloer breng. Ik probeer met deze voorstelling te tonen hoe vreemd het eigenlijk is dat het scheppingsverhaal begint met een man. Waarom was dat niet andersom? In de tijd waarin dat is geschreven was er ook een duidelijk onderscheid tussen man en vrouw, en nog steeds overigens. Maar de man had de kans om het scheppingsverhaal te schrijven, en gaf zichzelf daarmee ook een bepaalde positie.

Door het vanuit zijn eigen oogpunt te schrijven?

Precies, en daardoor ook de kans kreeg om zichzelf te positioneren. Er was natuurlijk al een status quo die bewerkstelligde dat hij de mogelijkheid had óm dat verhaal te schrijven, en in het verhaal kon hij deze status quo bevestigen. Zo’n bijbels verhaal werkt nog steeds door in de tijd waarin we nu leven, en dat heeft grotendeels bepaald wat onze omgangsvormen zijn en hoe we mannelijkheid en vrouwelijkheid zien. Ik wil dat weer een beetje verder oprekken in mijn afstudeervoorstelling, en nadenken over of dat ook anders had kunnen zijn. Aanvankelijk werkte ik veel met black-outs om de gebeurtenissen in de voorstelling opnieuw te laten gebeuren, waardoor het systeem van de voorstelling de spelers corrigeerde. Maar dat heb ik eruit gehaald. De black-outs zijn er nog wel aanwezig, maar enkel om tijdssprongen aan te duiden. De voorstelling is uiteindelijk zo gemaakt dat de spelers niet worden gecorrigeerd, maar dat alle handelingen op het toneel door toeval plaatsvinden. De man in het stuk, Martijn, ontdekt bijvoorbeeld op een bepaalde manier de bank die in het decor staat. Als hij dit onbekende object ontdekt gaat hij erop staan en vervolgens op de rand zitten. En omdat hij de bank op die manier heeft ontdekt is dat hoe hij deze bank de rest van de voorstelling gebruik maakt van de bank. Dus dingen die door toeval op een bepaalde manier ontdekt of gevonden worden blijven op die manier gebruikt worden. Als de vrouw op een gegeven moment de ruimte binnenkomt biedt dit andere mogelijkheden, en ziet de man ook dat zij de objecten in de ruimte op een andere manier behandelt. Hij ziet daardoor ook andere mogelijkheden, die hij zichzelf  bijvoorbeeld aanleert door de vrouw te imiteren. Dus de voorstelling gaat nu meer over het toeval in plaats van correctie.

Dus in plaats van dat alle ontwikkelingen uit het systeem van de voorstelling komen ze nu vanuit de spelers zelf?

Exact.

Waarom heb je ervoor gekozen om dat te veranderen?

Allereerst werkte het niet zoals ik het in mijn hoofd had. Bovendien vond ik het corrigerende een te dwingende betekenis geven. Ik vind het spannender dat we niet iemand of iets de schuld geven van de verhoudingen tussen mannen en vrouwen. De maatschappij zelf is niet fout. We zijn allemaal de maatschappij, dus daar moet de schuld niet worden gelegd. Ik vind het toeval belangrijker. Het is gewoon zoals de geschiedenis zich in de loop der jaren heeft ontvouwd, en daar kunnen we moeilijk iets of iemand de schuld van geven. Dat is gewoon de loop der dingen

Interessante gedachte, want waarschijnlijk is het in de loop van de geschiedenis ook toevallig zo verlopen. Voor hetzelfde geld waren de rollen van mannen en vrouwen omgedraaid geweest

Ja, net zoals de vlinder die een tsunami veroorzaakt. Het zijn vaak kleine dingen die tot iets groters kunnen uitgroeien, als een kettingreactie. Het is net hoe de dingen lopen. Ik wilde geen voorstelling maken waarin de maatschappij een corrigerende rol speelt.

En als je naar de samenleving kijkt, of naar het theaterveld in het bijzonder, zie je dan ook een noodzaak of urgentie om deze thema’s, zoals man-vrouw verhoudingen, te bespreken en te bevragen?

Voor mij is de motor tot maken wel dat ik me ergens boos over maak, of dat ik er verdrietig van word. Ik maak theater over dingen waar ik me persoonlijk mee kan verbinden, of die mij raken. En ik denk dat dat in zichzelf al iets zegt over een samenleving. Voor mij is het persoonlijke ook het politieke, wat ook wel vaker is benoemd door bijvoorbeeld Harold Pinter. Als mijn persoonlijke verhaal staat voor iets wat meer mensen voelen, of als andermans persoonlijke verhaal iets zegt over de samenleving als geheel, raakt dat altijd aan een universeel verhaal. Ik vind het wel prettig om met thema’s te werken die ook spelen in het publieke debat. Daar lees ik veel over en daar hebt ik zo mijn mening over, en daar moet ik dan iets over maken.

Dus voor jou zit er ook echt een urgentie in die thema’s?

Ja, graag wil graag zien dat het verandert.

En denk je dat een performance altijd zo’n urgentie nodig heeft, of is dat meer een persoonlijke voorkeur?

Nee, ik denk zeker niet dat een kunstwerk dat altijd nodig heeft. Ik vind het juist heel belangrijk dat er kunstwerken zijn die op het oog totaal nutteloos lijken. Ook de momenten waarop je alleen op jezelf wordt aangewezen, of dat je alleen in het niets kan staren, zijn superbelangrijke momenten in het leven. En als kunst dat kan vind ik dat te gek. Het is alleen niet mijn manier van maken. Ik vind het fijn om naar te kijken, maar ik heb het zelf wel altijd nodig om van inhoud naar vorm toe te werken. Dus het is niet mijn manier van maken, maar het is wel heel belangrijk werk.

En daar moet ook wel ruimte voor zijn?

Ja, zeker. Nutteloosheid is een groot goed!

Maar is dat soort kunst dan wel nutteloos?

Zeker niet. Het debat gaat ook te veel over productiviteit en efficiëntie, en over dat het altijd iets moet opleveren. Maar sommige dingen leveren niet op het eerste gezicht iets op. Dus inderdaad: je vervelen lijkt niet iets waarmee je werk levert. Maar eigenlijk gebeurt er natuurlijk super veel als je je verveelt, en zijn het momenten waarop je je verveelt waarin creativiteit misschien juist kan floreren of waarin nieuwe ideeën ontstaan. Of waarin je even de rust pakt om daarna weer verder te kunnen. En soms hoor je dan dingen zoals: ‘dat kan mijn tweejarige dochter ook,’ maar zo is het niet. Want het is juist ook belangrijk dat dat moment even wordt gecreëerd.

Ja, dat er ook gewoon ruimte is om even niet met dat soort dingen bezig te zijn, maar om even te kunnen ontsnappen?

Ja.

Wat zijn jouw gedachten over de rol of functie van theater in de samenleving?

Ik vind theater een heel belangrijk moment om stil te staan. Wat er specifiek zo fantastisch is aan theater is dat je op dat moment live samen bent. Daarom vind ik ook dat de digitale projecten die tijdens corona vaak te zien waren het vaak gewoon niet halen bij een live-ervaring. Voor mij is theater te gek omdat je op dat moment samen in een ruimte bent en tegelijkertijd iets kan ervaren. Dat je je telefoon even uit hebt en gewoon even bent. En dat je collectief naar iets kan kijken wat live voor je neus gebeurt. En ik denk dat die collectieve ervaring heel belangrijk is, juist in tijden waarin Netflix het makkelijkst is. Met theater kun je bepaalde vragen stellen en mensen aan het denken kunt zetten omdat je op dat moment samen bent. En je kan er niet aan ontsnappen, dus je moet er wel iets mee. Je moet je ertoe verhouden als publiek. Je kan theater niet wegleggen, uitzetten of op pauze zetten. Natuurlijk zijn er entertainment-dingen dit niet als doel hebben, musical is bijvoorbeeld ook belangrijk, maar theater dat echt de poging waagt om iets te bewerkstelligen, een vraag te stellen, of mensen op andere gedachten te brengen vind ik zo fantastisch. Het gaat denk ik ook altijd om pogen tot verbinden. Dat is natuurlijk het aller moeilijkste dat er is, om de ander écht te begrijpen en echt de verbintenis met de ander op te zoeken, maar ik denk dat theater daar de meest fantastische oefening voor is.

Omdat je allemaal samen in één ruimte bent?

 Ja. En natuurlijk hoor je ook veel mensen die niet vaak naar het theater gaan en zeggen dat ze niet weten of ze het begrepen hebben. Maar wat jíj eruit haalt is wat je hebt begrepen. Het gaat erom dat je je open probeert te stellen naar dat werk. Gaat dit over mij? Dus altijd de verbinding zoeken tussen twee gedachten, of twee mensen.

En dan ook zowel tussen het publiek onderling als tussen het publiek en de performers

Ja, precies. Het begint inderdaad tussen publiek en performer, maar wat je daarvan leert kan ook weer inzicht bieden in je persoonlijke leven.

En denk je dat deze rol is veranderd door de coronacrisis?

Nee. Hij is niet veranderd, maar ik denk dat hij wel bevestigd is. Het heeft wel het verschil inzichtelijk gemaakt dat er is als we niet meer naar het theater kunnen. En het heeft laten zien dat er ook toen de theaters dicht waren creativiteit kwam bovendrijven. Mijn tijdlijn stond vol met mensen die snel wat hadden opgenomen en een ander soort kunst deelden. En dat was prima, maar ik merkte wel dat ik dat eigenlijk niet zo graag wilde zien. Ik wilde in het theater of bij een locatietheater-voorstelling zitten. Ik wilde daadwerkelijk die live verbinding hebben, dat is de kern van theater. Dus het heeft vooral bevestigd hoe te gek theater eigenlijk is.

Dus als je zou moeten kiezen tussen een theatervoorstelling met heel weinig publiek vanwege de anderhalve meter – regel of online theater, welke zou je dan kiezen?

Met weinig publiek, sowieso. En dat is ook wat we hebben gehoord nu we onze afstudeervoorstelling hebben kunnen doen. Daar mochten alleen genodigden bij zijn, want we konden maximaal 25 mensen per keer kwijt. Er konden ook geen kaartjes gekocht worden, je moest echt een speciale uitnodiging hebben. En mensen voelden zich daar wel extra speciaal mee. Dat is ook te gek, dat je er op dat moment bij mag zijn.

Denk je dan dat de ervaring van het publiek nu ook anders is dan toen theater nog ‘gewoon’ was?

De afstudeervoorstelling die we met de hele klas hebben gemaakt was voor veel mensen ook weer de eerste voorstelling sinds corona, dus dat maakt de ervaring ook al anders. Ik denk dat je ergens misschien kunt vergeten hoe belangrijk en mooi theater is, en dat je het nu weer opnieuw leert waarderen

Hoe zie je je eigen positie binnen het theaterveld voor je, nu dat je bent afgestudeerd?

We wisten natuurlijk al dat het niet van een leien dakje zou gaan en dat het weinig geld verdienen en hard werken zou worden. Maar met corona studeer je wel wat stilletjes af. Gelukkig hebben we wel wat programmeurs kunnen laten komen, dus we hebben wel kunnen laten zien dat we er nog zijn. Maar qua werk… ik begin morgen wel met mijn eerste klus, bij Dries Verhoeven. Dus ik heb al wel iets, maar wat wordt het dan na die twee maanden? Dat is wel spannend. Maar ik heb  ook wel vertrouwen dat er soms ook gewoon dingen op je pad komen. Ik ga ook nog een residentie doen, dus ik hoop dat het eigen werk maken ook een beetje gaat lopen, maar ik wil zeker ook als speler aan de slag. Ik hoop gewoon dat ik mooie samenwerkingen aan kan gaan met mensen. En op zich hebben we in de opleiding al wel veel met makers gewerkt. Dat is ook deel van het curriculum, dus ik heb al een soort netwerk waar ik op terug kan vallen. Maar ja, het blijft wel spannend hoe het zich gaat ontwikkelen. Ik wil in ieder geval zo veel mogelijk dingen aannemen qua werk, alles wat ik kan doen wil ik gaan doen.

Heb je vragen voor Annet na het lezen van dit interview? Stel ze door te mailen naar annet_deruiter@hotmail.com.

Robin Puskás

Robin Puskás

Robin Puskás (1996) is in de zomer van 2020 afgestudeerd aan de Master Arts & Society van de Universiteit Utrecht. Zijn interesses liggen bij theater, dramaturgie en de verhoudingen tussen kunst en de samenleving.